พระอนุรุทธเถระ

อนุรุทธกุมารเป็นเจ้าชายแห่งศากยวงศ์ พระโอรสของพระเจ้าอมิโตทนะ และเป็นพระอนุชาของเจ้าชายมหานามะ ท่านเติบโตท่ามกลางการทะนุถนอม จนความขาดแคลนแทบไม่เคยผ่านเข้ามาในชีวิต วันหนึ่ง เจ้าชายกับพระสหายเล่นตีคลี โดยตกลงกันว่า คนแพ้ต้องนำขนมมาเลี้ยงเพื่อน อนุรุทธะแพ้ครั้งแรก คนรับใช้ก็ไปขอขนมจากพระมารดา แพ้ครั้งที่สองก็ไปอีก ครั้งที่สามยังมีขนมส่งมาให้ กระทั่งครั้งที่สี่ เจ้าชายแพ้อีกและใช้ให้คนเดิมกลับไปขอเช่นเคย

คราวนี้พระมารดารับสั่งให้กลับไปบอกว่า “ขนมไม่มี” แต่คำปฏิเสธธรรมดากลับไปถึงหูของคนที่ไม่เคยรู้จักคำนี้ อนุรุทธกุมารจึงเข้าใจว่า “ขนมไม่มี” เป็นชื่อขนมชนิดใหม่ ชีวประวัติฝ่ายอรรถกถาบันทึกคำตอบของเจ้าชายไว้สั้น ๆ ว่า

“ขนมไม่มีก็เอามาเถอะ”

พระมารดาทรงทราบทันทีว่า พระโอรสไม่เข้าใจคำว่า “ไม่มี” จึงให้ล้างถาดจนสะอาด ปล่อยไว้เปล่า ๆ แล้วใช้ถาดอีกใบปิดเป็นฝา ส่งไปโดยไม่มีขนมแม้แต่ชิ้นเดียว แต่ระหว่างที่คนรับใช้ถือถาดผ่านซุ้มประตู ชีวประวัติที่รวบรวมจากอรรถกถาเล่าว่า เทวดาผู้รักษาซุ้มประตูระลึกถึงอดีตชาติของเจ้าชาย เมื่อครั้งเกิดเป็นคนยากจนชื่อ อันนภาระ เขากับภรรยาเคยถวายอาหารส่วนที่เก็บไว้กินเองแก่พระอุปริฏฐปัจเจกพุทธเจ้า และตั้งความปรารถนาว่า หากเกิดใหม่ ขออย่าได้ยินคำว่า “ไม่มี” อีก เทวดาจึงเกรงว่า หากปล่อยให้เจ้าชายรู้จักคำนั้น ตนอาจถูกเทวดาผู้มีอำนาจเหนือกว่าลงโทษ จึงเนรมิตขนมทิพย์จนเต็มถาด

เมื่อเปิดฝา อนุรุทธะกับพระสหายจึงได้เสวยขนมรสโอชาที่ไม่เคยลิ้มมาก่อน บทเรียนของพระมารดากลับให้ผลตรงกันข้าม เจ้าชายยิ่งเชื่อว่า “ขนมไม่มี” คือขนมพิเศษที่สุด เมื่อกลับไปเฝ้า จึงต่อว่าพระมารดาตามที่ชีวประวัติบันทึกไว้ว่า

“ข้าแต่เสด็จแม่ ทำไมเสด็จแม่เพิ่งจะมารักลูกวันนี้เอง วันอื่น ๆ ไม่เห็นเสด็จแม่ทำขนมไม่มีให้ลูกเสวยเลย ตั้งแต่นี้ไป ลูกขอเสวยแต่ขนมไม่มีเพียงอย่างเดียว ขนมชนิดอื่นไม่ต้องทำให้อีก”

พระมารดาทรงทราบว่ามีเหตุอัศจรรย์เกิดขึ้น นับแต่นั้น เมื่อพระโอรสขอ “ขนมไม่มี” ก็ทรงส่งถาดเปล่าปิดฝาไปให้ และขนมทิพย์ปรากฏเต็มถาดทุกครั้ง คำว่า “ไม่มี” จึงยังไปไม่ถึงเจ้าชายอนุรุทธะ

คราวหนึ่ง เจ้าชายสามองค์สนทนากันว่า ข้าวที่เสวยทุกวันเกิดขึ้นที่ไหน เจ้าชายกิมพิละเคยเห็นคนนำข้าวออกจากยุ้ง จึงตอบว่า “เกิดในฉาง” เจ้าชายภัททิยะเคยเห็นคนคดข้าวจากหม้อ จึงตอบว่า “เกิดในหม้อ” ส่วนอนุรุทธะตอบว่า “เกิดในชาม” เพราะทุกครั้งที่ทอดพระเนตร ข้าวก็อยู่ในชามพร้อมเสวยแล้ว

คำตอบทั้งสามมาจากสิ่งที่แต่ละองค์เคยเห็น แต่สายตาของอนุรุทธะเริ่มต้นและสิ้นสุดอยู่ที่ชามตรงหน้า เบื้องหลังชามนั้นยังมีเรื่องซึ่งท่านไม่เคยรู้—การไถนา หว่านเมล็ด ดูแลพืช และเก็บเกี่ยว เรื่องเหล่านั้นมาถึงท่านในวันที่เจ้าชายมหานามะชวนกันตัดสินว่า ผู้ใดควรออกบวช

เมื่อพระพุทธเจ้าประทับอยู่ที่อนุปิยอัมพวัน เจ้าชายมหานามะบอกพระอนุชาว่า ตระกูลของเรายังไม่มีผู้ใดออกบวชตามพระศาสดาเลย พี่น้องสองคนจึงควรเลือกมาหนึ่งคน อนุรุทธะฟังชีวิตของบรรพชิต—โกนผม นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ นอนบนพื้น และบิณฑบาต—แล้วตอบตามตรงว่าทนความลำบากเช่นนั้นไม่ไหว ขอให้พระเชษฐาบวชแทน

มหานามะจึงอธิบายสิ่งที่น้องชายต้องรับไว้หากเลือกอยู่ครองเรือน เริ่มจากไถนา หว่านเมล็ด ไขน้ำ ดูแลพืช เก็บเกี่ยว นวดข้าว และเก็บเข้ายุ้ง ครบหนึ่งรอบแล้ว ฤดูกาลใหม่ก็มาถึง อรรถกถาบันทึกว่า พระอนุรุทธะทรงถามว่า เมื่อไรการงานจึงจะสิ้นสุด และเมื่อไรจึงจะได้เสวยโภคะโดยไม่ต้องขวนขวาย ครั้นทรงทราบว่าการงานไม่มีที่สิ้นสุด เจ้าชายผู้เคยคิดว่าข้าวเกิดในชามก็เลือกชีวิตบรรพชิตแทน

พระมารดาไม่ทรงยินยอม อนุรุทธะทูลขอบวชถึงสามครั้งก็ยังถูกห้าม ท่านจึงไม่เสวยอาหารและยืนยันว่าจะยอมตายหากไม่ได้บวช ในที่สุดพระมารดาทรงเห็นว่า อนุญาตให้บวชยังดีกว่าสูญเสียพระโอรส แต่ทรงตั้งเงื่อนไขว่า เจ้าชายภัททิยะต้องออกบวชด้วย ภัททิยะไม่ใช่เพียงพระสหาย แต่ทรงเป็นกษัตริย์ผู้มีภาระปกครอง ชีวประวัติฝ่ายอรรถกถาเล่าว่า อนุรุทธะจึงไปหาและกล่าวว่า

การบวชของเราเนื่องด้วยท่าน ถ้าท่านบวช เราจึงจะได้บวช

ภัททิยะขอเวลาเจ็ดปี อนุรุทธะเห็นว่านานเกินไป จึงต่อรองเหลือหกปี ห้าปี แล้วลดลงเรื่อย ๆ จนเหลือเพียงเจ็ดวัน ในที่สุดพระสหายก็ยอมสละราชสมบัติ คนหนึ่งกำลังออกจากบัลลังก์ อีกคนกำลังออกจากชีวิตซึ่งไม่เคยรู้จักคำว่า “ไม่มี”

เจ้าศากยะหกองค์—ภัททิยะ อนุรุทธะ อานนท์ ภัคคุ กิมพิละ และเทวทัต—ออกเดินทางพร้อมอุบาลี ช่างกัลบกผู้รับใช้ เมื่อพ้นเขตแดน เหล่าเจ้าชายถอดเครื่องประดับมอบให้อุบาลีนำกลับ แต่อุบาลีเกรงว่า หากกลับไปเพียงลำพังอาจถูกสงสัยว่าฆ่าเจ้าชายเพื่อชิงทรัพย์ และเมื่อผู้เคยอยู่ในวังยังสละได้ ตนก็สละได้เช่นกัน จึงตามกลับไปขอบวชด้วย

เมื่อถึงสำนักพระพุทธเจ้า ชีวประวัติฝ่ายอรรถกถาเล่าว่า เจ้าชายอนุรุทธะกราบทูลขอให้อุบาลีบวชก่อน โดยกล่าวถึงเหตุผลอย่างตรงไปตรงมาว่า

“ข้าพระองค์เป็นกษัตริย์ มีขัตติยมานะแรงกล้า ขอพระองค์ประทานการบรรพชาแก่อุบาลี ผู้เป็นอำมาตย์รับใช้ปวงข้าพระองค์ก่อนเถิด เพื่อข้าพระองค์ทั้งหลายจะได้แสดงคารวะกราบไหว้อุบาลี ตามประเพณีนิยมของพระพุทธสาวก จะได้ปลดเปลื้องขัตติยมานะให้หมดสิ้นไปจากสันดาน”

พระพุทธองค์ประทานการบรรพชาแก่อุบาลีก่อน แล้วจึงประทานแก่เจ้าศากยะทั้งหก ตั้งแต่นั้น อดีตเจ้าชายต้องลุกรับและกราบอดีตผู้รับใช้ตามลำดับอุปสมบท การออกบวชจึงเริ่มต้นด้วยการวางขัตติยมานะไว้ข้างหลัง

หลังอุปสมบท พระอนุรุทธะเรียนกรรมฐานและปฏิบัติอย่างจริงจัง ภายในพรรษานั้น ทิพยจักษุ ก็เกิดขึ้น ท่านสามารถตรวจดูสิ่งที่ไกลและละเอียดเกินสายตามนุษย์ได้กว้างถึงพันโลก ความเพียรไม่ย่อหย่อน สติไม่หลงลืม กายสงบ และจิตตั้งมั่น แต่สิ่งหนึ่งไม่เกิดขึ้น—จิตยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะ

พระอนุรุทธะจึงไปหาพระสารีบุตรและเล่าตามจริงว่า

“ผมตรวจดูตลอดพันโลกด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุของมนุษย์ ก็ผมปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน ตั้งสติไม่หลงลืม กายสงบระงับไม่ระส่ำระสาย จิตตั้งมั่นเป็นเอกัคคตา เออก็ไฉนเล่า จิตของผมจึงยังไม่พ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น”

ปัญหาไม่ได้อยู่ไกลถึงพันโลก แต่อยู่ในคำว่า “ผม” ซึ่งปรากฏซ้ำอยู่ในคำบอกเล่านั้น

พระสารีบุตรฟังจนจบ แล้วแยกสิ่งที่ซ่อนอยู่ในคำของสหายออกเป็นสามข้อ

“การที่ท่านคิดอย่างนี้ว่า ‘เราตรวจดูตลอดพันโลก’ ดังนี้ เป็นเพราะ มานะ ของท่าน การที่ท่านคิดว่า ‘เราปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน...จิตตั้งมั่นเป็นเอกัคคตา’ ดังนี้ เป็นเพราะ อุทธัจจะ ของท่าน ส่วนการที่ท่านคิดว่า ‘ไฉนจิตของเราจึงยังไม่พ้นจากอาสวะ’ ดังนี้ เป็นเพราะ กุกกุจจะ ของท่าน”

แล้วพระสารีบุตรแนะนำว่า

“ท่านพระอนุรุทธะจงละธรรม ๓ อย่างนี้ ไม่ใส่ใจธรรม ๓ อย่างนี้ แล้วน้อมจิตไปในอมตธาตุ”

พระอนุรุทธะมองเห็นพันโลกด้วยทิพยจักษุ ส่วนพระสารีบุตรชี้ให้เห็นมานะ อุทธัจจะ และกุกกุจจะที่กำลังเกิดอยู่ในใจผู้มอง

พระอนุรุทธะหลีกไปบำเพ็ญสมณธรรม ณ ปาจีนวังสทายวัน แคว้นเจติยะ ในความสงัดนั้น ท่านพิจารณาธรรมและเกิดความดำริขึ้นเจ็ดประการ

• ธรรมนี้เป็นของผู้มีความปรารถนาน้อย ไม่ใช่ของผู้มักมาก
• เป็นของผู้สันโดษ ไม่ใช่ของผู้ไม่สันโดษ
• เป็นของผู้สงัด ไม่ใช่ของผู้ยินดีคลุกคลีด้วยหมู่
• เป็นของผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่ของผู้เกียจคร้าน
• เป็นของผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ใช่ของผู้หลงลืมสติ
• เป็นของผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่ใช่ของผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น
• เป็นของผู้มีปัญญา ไม่ใช่ของผู้มีปัญญาทราม

เจ็ดข้อนั้นชัดเจน แต่ข้อที่แปดยังไม่ปรากฏ พระพุทธองค์ทรงทราบวาระจิต จึงเสด็จมาถึงป่า

พระพุทธเจ้าทรงทำความดำริของพระอนุรุทธะให้เต็มด้วยข้อที่แปดว่า

ธรรมนี้เป็นของผู้ยินดีในธรรมที่ไม่เนิ่นช้า ไม่ใช่ของผู้ยินดีในธรรมที่เนิ่นช้า

“ความเนิ่นช้า” ในที่นี้มิได้หมายถึงการทำสิ่งใดชักช้า แต่หมายถึง ปปัญจธรรม—ความคิดที่แตกแขนงเพราะตัณหา มานะ และทิฏฐิ จนปรุงเรื่องต่อไปไม่สิ้นสุด จากนั้นพระพุทธองค์ทรงแสดงมหาอริยวังสปฏิปทาต่อ พระอนุรุทธะรับพระธรรมเทศนา แล้วกลับเข้าสู่ความสงัดเพื่อเจริญวิปัสสนา

พระอนุรุทธะเจริญวิปัสสนาตามแนวพระธรรมเทศนา จนบรรลุ พระอรหัตผล พร้อมอภิญญาและปฏิสัมภิทา สิ้นอาสวะโดยสมบูรณ์ ภายหลังพระพุทธเจ้าทรงสถาปนาท่านเป็นเอตทัคคะว่า

“พระอนุรุทธะ เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีทิพยจักษุ”

ทิพยจักษุซึ่งเคยเกิดขึ้นก่อนอรหัตผล บัดนี้เป็นญาณของพระอรหันต์ผู้สิ้นมานะแล้ว

คราวหนึ่ง พระอนุรุทธะอยู่ร่วมกับพระนันทิยะและพระกิมพิละ ณ ปาจีนวังสทายวัน เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมา ทรงถามว่าทั้งสามยังพร้อมเพรียง ไม่วิวาท และมองกันด้วยดวงตาแห่งความรักหรือไม่ พระอนุรุทธะกราบทูลว่า

“ข้าพระพุทธเจ้าเหล่านั้นยังพร้อมเพรียงกัน ยังปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน เป็นดุจน้ำนมสดกับน้ำ มองดูกันด้วยดวงตาอันเป็นที่รักอยู่ โดยส่วนเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

เมื่อทรงถามว่าทำได้อย่างไร ท่านตอบว่า แต่ละรูปคิดว่าเป็นลาภของตนที่ได้อยู่กับเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้ จึงตั้งเมตตากายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมต่อกันทั้งต่อหน้าและลับหลัง

“กายของพวกข้าพระพุทธเจ้าต่างกันก็จริงแล แต่จิตเป็นเหมือนดวงเดียวกัน พระพุทธเจ้าข้า”

ความพร้อมเพรียงนี้ไม่ได้อยู่เพียงในคำกราบทูล แต่เห็นได้จากกิจวัตรของทั้งสาม

ความสามัคคีของทั้งสามไม่ได้อยู่เพียงถ้อยคำ ผู้กลับจากบิณฑบาตก่อนจะจัดอาสนะ เตรียมน้ำล้างเท้า วางภาชนะ และจัดอาหาร ผู้กลับมาทีหลัง หากมีอาหารเหลือก็ฉัน หากไม่มีก็เก็บที่นั่งและล้างภาชนะ ใครเห็นหม้อน้ำดื่มหรือน้ำใช้ว่างก็เติม ถ้ายกคนเดียวไม่ไหวจึงเรียกเพื่อนด้วยสัญญาณมือ

ทุกห้าวัน ทั้งสามประชุมสนทนาธรรมตลอดคืน ไม่มีผู้ใดรอให้เพื่อนสั่งหรือทวง เมื่อเห็นงานก็ทำ เมื่อเกินกำลังคนเดียวจึงส่งสัญญาณเรียกกัน คำเปรียบว่า “ดุจน้ำนมกับน้ำ” จึงเกิดจากกิจเล็ก ๆ ที่ทำซ้ำทุกวัน—สังเกต ลงมือ และช่วยกันโดยแทบไม่ต้องเอ่ยปาก อรรถกถาธรรมบทยังเล่าอีกเหตุการณ์หนึ่งซึ่งทำให้เห็นภาพของการช่วยกันชัดขึ้น วันหนึ่งพระอนุรุทธะมีจีวรเก่า จึงออกแสวงหาผ้าตามกองหยากเยื่อ เทพธิดาชื่อชาลินีเห็นเข้าและรู้ว่าหากนำผ้าทิพย์ไปถวายตรง ๆ พระเถระคงไม่รับ จึงซ่อนผ้าสามผืนไว้ในกองหยากเยื่อ ให้โผล่ออกมาเพียงชายผ้า พระอนุรุทธะพบชายผ้านั้น ดึงออกมาดู และรับไว้ในฐานะผ้าบังสุกุล

วันทำจีวร พระพุทธองค์เสด็จมาพร้อมภิกษุ ๕๐๐ รูป พระมหากัสสปะนั่งเย็บตอนต้น พระสารีบุตรอยู่ตอนกลาง พระอานนท์อยู่ตอนปลาย ภิกษุสงฆ์ช่วยกันกรอด้าย ส่วนพระพุทธองค์ทรงร้อยด้ายเข้าในรูเข็ม และพระมหาโมคคัลลานะคอยนำสิ่งที่ยังขาดมาให้ จีวรของพระอนุรุทธะจึงสำเร็จขึ้นด้วยมือของหมู่สงฆ์ ไม่ต่างจากกิจเล็กในปาจีนวังสทายวันที่ใครเห็นก่อนก็ลงมือก่อน

แม้เป็นพระอรหันต์ ร่างกายของพระอนุรุทธะก็ยังเจ็บป่วย พระสูตรในอนุรุทธสังยุตบันทึกว่า ครั้งหนึ่งท่านอาพาธหนัก ภิกษุทั้งหลายเห็นว่าท่านอดทนต่อทุกขเวทนาทางกายได้โดยไม่กระวนกระวาย จึงถามว่าจิตอาศัยธรรมใดอยู่ พระอนุรุทธะตอบว่า จิตของท่านตั้งมั่นอยู่ใน สติปัฏฐาน ๔ คือพิจารณากาย เวทนา จิต และธรรมตามความเป็นจริง ทุกขเวทนายังเกิดขึ้นที่กาย แต่จิตซึ่งตั้งอยู่ในสติปัฏฐานไม่ถูกเวทนาครอบงำ

ใต้ร่มสาละคู่ในสาลวโนทยาน เมืองกุสินารา พระอนุรุทธะนั่งอยู่ในหมู่พระสาวกซึ่งเฝ้าพระศาสดาเป็นครั้งสุดท้าย เมื่อพระพุทธองค์ประทานปัจฉิมโอวาทแล้ว พระสุรเสียงก็สงบลง

“ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ เราขอเตือนเธอทั้งหลายว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เธอทั้งหลายจงทำหน้าที่ให้สำเร็จด้วยความไม่ประมาทเถิด”

ต่อจากนั้น พระพุทธองค์ทรงเข้าปฐมฌาน ออกจากปฐมฌานแล้วเข้าทุติยฌาน จากทุติยฌานสู่ตติยฌาน แล้วจากตติยฌานสู่จตุตถฌาน—ลึกขึ้นตามลำดับแห่งรูปฌานทั้งสี่ แต่ลำดับยังไม่สิ้นสุด พระองค์ทรงออกจากจตุตถฌาน เข้าสู่อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ และเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ก่อนจะเข้าสู่ สัญญาเวทยิตนิโรธ สมาบัติที่สัญญาและเวทนาดับลง

ครั้นลมหายใจเข้าออกไม่ปรากฏ อรรถกถาเล่าว่า เทวดาและมนุษย์บางพวกเข้าใจว่าพระศาสดาปรินิพพานแล้ว จึงร้องขึ้น พระอานนท์เองก็ไม่อาจทราบแน่ว่าพระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่หรือไม่ จึงหันไปถามพระอนุรุทธะ

“ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วหรือ”
“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคยังไม่ปรินิพพาน ทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่”

คำตอบนั้นมิได้มาจากการคาดเดาพระอาการ อรรถกถาอธิบายว่า พระอนุรุทธะเข้าสมาบัติแต่ละขั้นตามพระศาสดาไปจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เมื่อพระพุทธองค์ทรงก้าวพ้นจากสมาบัตินั้น ท่านจึงรู้ว่าพระองค์กำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ และรู้ด้วยว่า การดับขันธ์จะไม่เกิดขึ้นภายในนิโรธสมาบัติ

ต่อมา พระพุทธองค์ทรงออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธ แล้วเสด็จย้อนลำดับลงมา—จากเนวสัญญานาสัญญายตนะ สู่อากิญจัญญายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากาสานัญจายตนะ จตุตถฌาน ตติยฌาน ทุติยฌาน และปฐมฌาน ครั้นออกจากปฐมฌานแล้ว พระองค์ทรงขึ้นตามลำดับอีกครั้ง ผ่านทุติยฌาน ตติยฌาน จนถึงจตุตถฌาน

ตลอดลำดับอันละเอียดนั้น พระสูตรบันทึกคำตอบจากพระอนุรุทธะเพียงผู้เดียว ญาณที่เคยมองเห็นได้ไกลถึงพันโลก ในคืนใต้ต้นสาละกลับทำหน้าที่อยู่กับเหตุการณ์ตรงหน้า—รู้ชัดทุกขั้นว่าพระศาสดากำลังประทับอยู่ในสมาบัติใด

เมื่อพระพุทธองค์เสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วดับขันธปรินิพพาน พระอนุรุทธะกล่าวคาถาไว้ว่า

“ลมอัสสาสะปัสสาสะของพระมุนีผู้มีพระทัยตั้งมั่น คงที่ ไม่หวั่นไหว ทรงปรารภสันติ ทรงทำกาละ มิได้มีแล้ว พระองค์มีพระทัยไม่หดหู่ ทรงอดกลั้นเวทนาได้แล้ว ความพ้นแห่งจิตได้มีแล้ว เหมือนดวงประทีปดับไปฉะนั้น”

ภิกษุบางรูปและเทวดาบางพวกเศร้าโศกคร่ำครวญ พระอนุรุทธะเตือนว่า พระพุทธองค์เคยตรัสแล้วมิใช่หรือว่า ความพลัดพรากจากของรักของชอบใจต้องมี สิ่งที่เกิดขึ้นและถูกปัจจัยปรุงแต่งย่อมแตกสลายเป็นธรรมดา ตลอดคืนที่เหลือ พระอนุรุทธะกับพระอานนท์สนทนาธรรม รุ่งเช้า พระอนุรุทธะมอบหมายให้พระอานนท์เข้าเมืองกุสินารา เพื่อแจ้งข่าวแก่เจ้ามัลละ

อรรถกถาเล่าว่า พระอนุรุทธะดำรงอายุยืนยาว และปรินิพพานที่หมู่บ้านเวฬุวะ แคว้นวัชชี ตลอดชีวิตของท่าน การมองเห็นเปลี่ยนความหมายไปสามครั้ง เมื่อเป็นเจ้าชาย ท่านเห็นเพียงข้าวที่อยู่ในชาม จึงไม่รู้ว่าก่อนมาถึงตรงหน้า ผู้คนต้องผ่านงานอันยาวนานเพียงใด เมื่อได้ทิพยจักษุ ท่านมองเห็นไกลถึงพันโลก แต่พระสารีบุตรยังต้องชี้มานะ อุทธัจจะ และกุกกุจจะซึ่งซ่อนอยู่ในคำว่า “ผม” ครั้นบรรลุพระอรหัตผล ดวงตานั้นจึงเป็นญาณของผู้สิ้นความสำคัญตน

หลังจากนั้น ความสามารถของท่านปรากฏอยู่ในเหตุการณ์จริง—อยู่กับสหธรรมิกอย่างพร้อมเพรียง อดทนต่อทุกขเวทนาโดยมีสติตั้งมั่น และติดตามลำดับสมาบัติในคืนที่พระศาสดาปรินิพพาน เรื่องของพระอนุรุทธะจึงพาจากข้าวหนึ่งชามไปถึงพันโลก แล้วกลับมาสู่สิ่งที่ใกล้ที่สุด คือการเห็นกาย เห็นใจ และเห็นสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นตามความเป็นจริง