พระอานนท์เถระ

พระอานนท์ประสูติในศากยวงศ์ เป็นพระญาติของพระพุทธเจ้า ตามอรรถกถาเล่าว่า เมื่อพระประยูรญาติได้เห็นทารกแล้วต่างมีความยินดี จึงขนานนามว่า อานนท์ อันมีความหมายเกี่ยวกับความยินดีและความชื่นบาน เมื่อพระพุทธองค์เสด็จกลับกรุงกบิลพัสดุ์และประกาศพระธรรม เหล่าเจ้าศากยะหลายองค์ตัดสินใจออกบวช พระอานนท์ร่วมเดินทางไปกับพระเจ้าภัททิยะ พระอนุรุทธะ พระภัคคุ พระกิมพิละ และพระเทวทัต โดยมีอุบาลี ช่างกัลบกผู้รับใช้ ติดตามไปด้วย

เมื่อเดินทางพ้นเขตแดน เจ้าชายทั้งหลายถอดเครื่องประดับ ห่อมอบให้อุบาลีนำกลับไป แต่ระหว่างทางอุบาลีคิดว่า หากกลับไปเพียงลำพัง ผู้คนอาจเข้าใจว่าเขาทำร้ายเจ้าชายเพื่อชิงทรัพย์ อีกทั้งเมื่อเจ้าชายผู้สุขสบายยังสละวังได้ เหตุใดตนจึงจะสละชีวิตเดิมไม่ได้ อุบาลีจึงแขวนห่อเครื่องประดับไว้บนต้นไม้ แล้วเดินกลับมาขอบวชพร้อมคนทั้งหก

เมื่ออุบาลีกลับมาทัน เจ้าชายทั้งหกจึงพาอดีตผู้รับใช้ไปเข้าเฝ้าพระพุทธองค์พร้อมกัน

เมื่อทั้งหมดเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า เจ้าศากยะกราบทูลขอให้อุบาลีได้รับการอุปสมบทก่อนพวกตน ในสังคมที่ชาติกำเนิดกำหนดว่าใครควรยืนหน้า ใครควรอยู่หลัง การตัดสินใจนี้มีผลทันที เพราะภิกษุเคารพกันตามลำดับอุปสมบท เมื่ออุบาลีบวชก่อน อดีตเจ้าชายย่อมต้องกราบและลุกรับอดีตช่างกัลบก

เจ้าศากยะกราบทูลเหตุผลตรง ๆ ว่า พวกตนเป็นเจ้าศากยะผู้ถือตัว จึงขอให้อุบาลีบวชก่อน เพื่อพวกตนจะได้กราบ ลุกรับ และทำอัญชลีแก่ท่าน วิธีนี้จะช่วยลดความถือตัวของศากยะลงได้ พระอุบาลีจึงได้อุปสมบทก่อน ส่วนอดีตเจ้าชายทั้งหกบวชภายหลัง จากวันนั้น คนที่เคยเป็นผู้รับใช้กลับมีพรรษามากกว่า และผู้เคยเป็นเจ้าชายต้องแสดงความเคารพตามพระวินัย

อรรถกถาเอตทัคคบาลีเล่าว่า หลังอุปสมบทไม่นาน พระอานนท์ได้ฟังธรรมจาก พระปุณณมันตานีบุตร ผู้เป็นเลิศด้านแสดงธรรม แล้วบรรลุโสดาปัตติผล พระอานนท์จึงมิได้บรรลุธรรมเพราะเป็นพระญาติ หากบรรลุเพราะฟังธรรม พิจารณา และรู้ตามด้วยตนเอง นับแต่นั้นท่านตั้งใจศึกษา จับลำดับ เนื้อหา เหตุการณ์ และผู้ที่อยู่ร่วมฟังได้แม่นยำ หากพระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมในเวลาที่ท่านไม่อยู่ ท่านก็ขอเรียนซ้ำภายหลัง

คุณสมบัติเหล่านี้จะกลายเป็นส่วนสำคัญของหน้าที่ซึ่งรออยู่ข้างหน้า

ตลอดยี่สิบพรรษาแรกหลังตรัสรู้ พระพุทธเจ้ายังไม่มีภิกษุผู้ทำหน้าที่อุปัฏฐากประจำ ภิกษุหลายรูปผลัดเปลี่ยนกันรับบาตร จีวร และตามเสด็จ บางคราวหน้าที่ดำเนินเรียบร้อย บางคราวกลับเกิดช่องว่างหรือความขัดข้อง อรรถกถาเล่าเหตุการณ์หนึ่งว่า พระนาคสมาละตามเสด็จมาถึงทางสองแพร่ง พระพุทธองค์ทรงแนะนำให้ไปทางหนึ่ง แต่พระนาคสมาละยืนยันจะไปอีกทางและขอแยกจากพระองค์ ไม่นานเขาถูกโจรทำร้าย จึงกลับมาหาพระพุทธองค์ทั้งที่บาดเจ็บ

หน้าที่นี้จึงไม่ได้มีเพียงรับบาตรหรือจีวร ผู้อุปัฏฐากต้องรู้กาล รู้ว่าเมื่อใดควรถาม เมื่อใดควรเงียบ ใครควรได้เข้าเฝ้า และถ้อยคำใดต้องติดตามเรียนให้ครบ เมื่อพระพุทธองค์ทรงมีพระชนมายุเพิ่มขึ้น ภิกษุสงฆ์เห็นสมควรให้มีผู้อุปัฏฐากประจำ หลายรูปเสนอตน แต่ผู้หนึ่งนั่งนิ่ง

ภิกษุรูปนั้นคือพระอานนท์

เมื่อมีผู้ถามเหตุใดจึงไม่เสนอตน พระอานนท์ไม่ได้ตอบว่าท่านไม่พร้อม ตามเรื่องในอรรถกถา ท่านเห็นว่าหากพระพุทธองค์ทรงประสงค์ ย่อมตรัสเรียกเอง การรีบรับหน้าที่ใกล้ชิดที่สุดโดยไม่มีพระดำรัส อาจทำให้คนสงสัยว่าท่านต้องการลาภหรือเกียรติ ภิกษุสงฆ์จึงขอให้พระอานนท์รับหน้าที่ และพระพุทธองค์ทรงยอมรับ แต่พระอานนท์ยังไม่ตอบตกลงทันที

ท่านกราบทูลเงื่อนไขแปดประการ สี่ข้อแรกเป็นสิ่งที่ ไม่ขอรับ ได้แก่ จีวรดี อาหารดี ที่พักร่วมกับพระพุทธองค์ และการพาไปในงานนิมนต์เพราะตำแหน่งอุปัฏฐาก ท่านอธิบายว่า หากรับสิ่งเหล่านี้ ผู้คนอาจกล่าวว่าพระอานนท์ดูแลพระศาสดาเพราะได้ลาภ หน้าที่ซึ่งควรเป็นการรับใช้จะถูกมองเป็นทางแสวงหาผลประโยชน์

เมื่อกล่าวสิ่งที่ไม่ขอรับครบแล้ว ท่านจึงกราบทูลข้อที่ขออีกสี่ประการ

สี่ข้อหลังที่พระอานนท์กราบทูลขอ มิใช่ความสะดวกส่วนตัว ท่านขอให้พระพุทธองค์เสด็จไปยังนิมนต์ที่ท่านรับไว้ ให้พาผู้เดินทางไกลเข้าเฝ้าได้ ให้เข้าเฝ้าทูลถามเมื่อเกิดข้อสงสัย และให้ทรงแสดงธรรมซ้ำ หากเทศนาเรื่องนั้นในเวลาที่ท่านไม่อยู่ เงื่อนไขเหล่านี้ทำให้ท่านพาผู้เดินทางไกลเข้าเฝ้าได้ ทูลถามได้เมื่อเกิดข้อสงสัย และตามเรียนพระธรรมทุกบท แม้บางครั้งมิได้อยู่ในที่แสดงธรรม

พระอานนท์จึงเริ่มหน้าที่ผู้อุปัฏฐากประจำตลอดยี่สิบห้าพรรษาสุดท้าย

แต่ละวันของผู้อุปัฏฐากประกอบด้วยงานเล็กจำนวนมาก จัดน้ำ ดูแลบาตรและจีวร ทำความสะอาดที่ประทับ รับรู้ผู้มาเยือน แจ้งกิจนิมนต์ และคอยอยู่ใกล้เมื่อพระพุทธองค์ทรงต้องการ อรรถกถาแจกแจงงานเหล่านั้นอย่างเห็นภาพว่า พระอานนท์จัดน้ำสองชนิด ไม้สีฟันสามชนิด นวดพระหัตถ์ พระบาท และพระปฤษฎางค์ กวาดบริเวณพระคันธกุฎี แล้วคอยพิจารณาว่าเวลาใดพระศาสดาควรได้รับสิ่งใด กลางวันเฝ้าอยู่ใกล้ กลางคืนถือประทีปด้ามใหญ่เดินตรวจรอบพระคันธกุฎีคืนละเก้าครั้ง เพื่อพร้อมขานรับทันทีเมื่อพระพุทธองค์ตรัสเรียก และเพื่อไม่ปล่อยให้ความง่วงครอบงำ

พระอานนท์ต้องรักษาสองสิ่งพร้อมกัน คือความสงบของพระพุทธองค์กับความหวังของผู้มารอ หากเปิดให้ทุกคนเข้าไปทันที พระศาสดาย่อมไม่ได้พัก หากปิดกั้นมากเกินไป คนที่เดินทางไกลอาจเสียโอกาสครั้งสำคัญในชีวิต ความจำของท่านจึงทำงานร่วมกับความใส่ใจ จำว่าใครมาเพื่ออะไร ใครรออยู่ และเรื่องใดควรกราบทูลในเวลาไหน

ที่เมืองเวสาลี พระอานนท์พบพระนางมหาปชาบดีโคตมี ผู้เคยเลี้ยงดูเจ้าชายสิทธัตถะหลังพระมารดาสิ้นพระชนม์ ทรงยืนอยู่ภายนอกด้วยพระบาทบวม พระกายเปื้อนฝุ่น และน้ำพระเนตร หลังเดินทางมาพร้อมสตรีศากยะเพื่อขอบวช เมื่อทราบว่าคำขอยังไม่ได้รับอนุญาต พระอานนท์อาสาเข้าไปกราบทูล ท่านถามถึงหลักการสำคัญโดยตรงว่า

“พระพุทธเจ้าข้า สตรีออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว ควรหรือไม่เพื่อทำให้แจ้งแม้ซึ่งโสดาปัตติผล สกิทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผล”

พระพุทธองค์ตรัสตอบว่า สตรีผู้บวชในพระธรรมวินัยนี้สามารถทำผลทั้งสี่ให้แจ้งได้ เมื่อพระพุทธองค์ตรัสว่าสามารถ พระอานนท์จึงกล่าวถึงพระคุณของพระนางมหาปชาบดี ผู้เป็นพระมาตุจฉาและเลี้ยงดูพระองค์มา ในที่สุดพระพุทธองค์ทรงวางเงื่อนไขการอุปสมบท พระนางทรงรับครุธรรมแปดประการ และเกิดภิกษุณีสงฆ์ขึ้นตามเรื่องที่บันทึกในพระวินัย

ครั้งหนึ่งพระเทวทัตวางแผนให้ปล่อยช้างนาฬาคิรีซึ่งถูกทำให้เมา ออกมาบนถนนที่พระพุทธองค์เสด็จบิณฑบาต ผู้คนแตกตื่น หนีเข้าบ้าน ขณะที่ช้างพุ่งตรงเข้ามา พระอานนท์ก้าวออกไปยืนขวางหน้าพระพุทธองค์ หวังรับอันตรายแทน พระพุทธองค์ตรัสให้หลีกถึงสามครั้ง แต่ท่านยังยืนอยู่ จนพระองค์ทรงใช้อิทธิฤทธิ์ให้พระอานนท์ออกจากทาง แล้วแผ่พระเมตตาไปยังช้าง

นาฬาคิรีชะลอฝีเท้า ความดุร้ายสงบลง และหมอบลงต่อพระพักตร์ ส่วนการที่พระอานนท์ไม่ยอมหลีก แม้ได้ยินพระดำรัสถึงสามครั้ง ก็ทำให้เห็นว่าท่านพร้อมสละชีวิตถวายพระศาสดาเพียงใด

พระพุทธองค์ทรงยกย่องพระอานนท์ถึงห้าด้าน คือเป็นเลิศในหมู่ภิกษุผู้เป็นพหูสูต ผู้มีสติ ผู้มีคติหรือความเข้าใจแนวทางของธรรม ผู้มีความเพียร และผู้อุปัฏฐาก เมื่อไม่เข้าใจ ท่านถาม เมื่อพลาดฟัง ท่านขอให้แสดงซ้ำ เมื่อเข้าใจแล้วจึงทบทวนและถ่ายทอด ด้วยเหตุนี้พระสูตรจำนวนมากจึงมีพระอานนท์อยู่ทั้งในฐานะผู้ฟัง ผู้ถาม ผู้จัดโอกาสให้ผู้อื่นถาม หรือผู้เล่าความเป็นมา

ท่านไม่ได้จำเฉพาะถ้อยคำ แต่จำว่าเรื่องเกิดที่ไหน ใครเป็นผู้ถาม และพระพุทธองค์ตรัสเพราะเหตุใด รายละเอียดเหล่านี้จะมีความหมายอย่างยิ่งเมื่อถึงคราวรวบรวมพระธรรมหลังพุทธปรินิพพาน

วันหนึ่งพระอานนท์กราบทูลพระพุทธองค์ว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีเพื่อนดี เป็นพรหมจรรย์กึ่งหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า”

พระพุทธองค์ตรัสตอบทันทีว่า

“อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ ที่จริง ความเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีเพื่อนดี เป็นพรหมจรรย์ทั้งหมดทีเดียว”

จากนั้นทรงอธิบายว่า ภิกษุผู้มีมิตรดีพึงหวังได้ว่าจะเจริญอริยมรรคมีองค์แปด และเพราะอาศัยพระองค์ผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ผู้มีชาติ ชรา มรณะ โศก และทุกข์เป็นธรรมดา จึงพ้นจากสิ่งเหล่านั้นได้

ในพรรษาสุดท้าย ระหว่างประทับที่เวสาลี พระพุทธองค์ตรัสแก่พระอานนท์ว่า ผู้ใดเจริญอิทธิบาทสี่อย่างดี หากปรารถนาก็สามารถดำรงอยู่ตลอดกัปหรือส่วนที่เหลือของกัปได้ พระองค์ตรัสนัยเช่นนี้ถึงสามครั้ง แต่พระอานนท์ไม่อาจรู้ทันนิมิตและไม่กราบทูลอาราธนาให้ทรงดำรงพระชนม์ต่อ มหาปรินิพพานสูตรอธิบายว่าจิตของท่านถูกมารเข้าครอบงำ ต่อมาเมื่อพระพุทธองค์ทรงปลงอายุสังขารแล้ว พระอานนท์จึงเข้าใจและทูลขอ แต่เวลานั้นล่วงไปแล้ว

พระอานนท์กราบทูลขอถึงสามครั้ง แต่พระพุทธองค์ตรัสว่า บัดนี้เป็นเวลาที่ไม่อาจเปลี่ยนแปลงได้แล้ว จากเวสาลี การเดินทางครั้งสุดท้ายจึงดำเนินต่อไปยังเมืองกุสินารา

คืนที่เมืองกุสินารา ขณะพระพุทธองค์ประชวรหนักและใกล้ปรินิพพาน ปริพาชกชื่อ สุภัททะ มาขอเข้าเฝ้าเพราะต้องการถามข้อสงสัยซึ่งไม่มีใครอื่นตอบได้ พระอานนท์ห้ามถึงสามครั้งด้วยถ้อยคำเดิมว่า

“อย่าเลย สุภัททะ ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงลำบากแล้ว”

แต่พระพุทธองค์ทรงได้ยิน จึงตรัสว่า

“อย่าเลยอานนท์ เธออย่าห้ามสุภัททะ สุภัททะจงได้เฝ้าตถาคต สุภัททะจักถามปัญหาอย่างใดอย่างหนึ่งกะเรา จักมุ่งเพื่อความรู้ มิใช่มุ่งความเบียดเบียน”

สุภัททะจึงได้เข้าเฝ้า ฟังธรรม ขอบวช และเป็นสาวกองค์สุดท้ายที่บรรลุธรรมต่อพระพักตร์พระพุทธองค์ พระอานนท์จึงพาสุภัททะเข้าเฝ้า เมื่อฟังธรรมแล้ว สุภัททะขอบวชและบรรลุพระอรหัต กลายเป็นสาวกองค์สุดท้ายที่บรรลุธรรมต่อพระพักตร์พระพุทธองค์

เมื่อรู้ว่าพระพุทธองค์จะปรินิพพานในคืนนั้น พระอานนท์หลีกออกไปยืนร้องไห้ พิงกรอบประตูและคิดว่า ตนยังเป็นผู้ต้องศึกษา ยังไม่บรรลุพระอรหัต แต่อาจารย์ผู้อนุเคราะห์กำลังจะจากไป อรรถกถามหาปรินิพพานสูตรขยายความอาลัยนั้นออกมาเป็นงานประจำทั้งหมดที่กำลังจะสิ้นสุด—ตั้งแต่วันพรุ่งนี้ ท่านจะถวายน้ำล้างพระพักตร์แก่ใคร ล้างพระบาทแก่ใคร จัดเสนาสนะให้ใคร รับบาตรและจีวรของใคร แล้วตามเสด็จผู้ใด ความสูญเสียจึงไม่ได้อยู่เพียงในความคิด แต่แตะทุกกิจที่พระอานนท์ทำซ้ำมาตลอดยี่สิบห้าพรรษา

พระพุทธองค์ทรงทราบ จึงรับสั่งให้เรียกกลับมา แล้วตรัสว่า

“อย่าเลย อานนท์ เธออย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย เราบอกไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ความพลัดพราก ความทอดทิ้ง ความแปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทุกอย่างจะต้องมี”

จากนั้นทรงสรรเสริญพระอานนท์ว่าได้อุปัฏฐากด้วยเมตตาทางกาย วาจา และใจอย่างเสมอต้นเสมอปลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แล้วตรัสว่า

“อานนท์ เธอได้ทำบุญไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเข้าเถิด เธอจะเป็นผู้สิ้นอาสวะโดยเร็ว”

ถ้อยคำสุดท้ายมิได้มีเพียงคำปลอบโยน พระพุทธองค์ทรงเตือนเรื่องความพลัดพราก แล้วกำชับพระอานนท์ให้เร่งความเพียร เพราะงานของท่านเองยังไม่สิ้นสุด

พระอานนท์รับหน้าที่แจ้งข่าวแก่ชาวมัลละ จัดให้ครอบครัวต่าง ๆ เข้าเฝ้าตามลำดับ และถามข้อปฏิบัติที่จำเป็นในเวลาหลังพระพุทธองค์ปรินิพพาน แม้ความโศกยังอยู่ งานตรงหน้าก็ต้องดำเนินต่อ เมื่อพระพุทธองค์ปรินิพพานใต้ต้นสาละ ไม่มีบาตรหรือจีวรชุดใดให้พระอานนท์รับตามเสด็จอีก หน้าที่อุปัฏฐากยี่สิบห้าพรรษาสิ้นสุดลงในคืนเดียว

พระมหากัสสปะจึงดำริจัดปฐมสังคายนา เลือกพระอรหันต์ห้าร้อยรูปมาร่วมประชุม พระอานนท์เป็นผู้จำพระธรรมและเหตุการณ์ไว้มากจนการประชุมแทบขาดท่านไม่ได้ แต่มีเงื่อนไขหนึ่งซึ่งความใกล้ชิด ความจำ และการรับใช้ยาวนานไม่อาจทดแทนได้ ท่านยังมิได้เป็นพระอรหันต์

พระอานนท์ได้รับเลือกให้ร่วมสังคายนาเพราะไม่มีใครแทนความรู้ที่ท่านรับฟังมาได้ แต่ที่ประชุมกำหนดผู้เข้าร่วมเป็นพระอรหันต์ ส่วนท่านยังเป็นพระเสขะผู้มีงานภายในต้องทำให้เสร็จ เวลาที่เคยใช้ดูแลผู้อื่น บัดนี้ต้องหันกลับมาดูจิตตนเอง พระอานนท์เร่งความเพียร เดินจงกรมและเจริญกายคตาสติเป็นเวลานาน ทว่าความสำเร็จยังไม่เกิด

อรรถกถาพรหมชาลสูตรเล่าว่า ท่านระลึกถึงพระดำรัสว่าได้สั่งสมบุญไว้แล้ว ไม่นานจะเป็นพระอรหันต์ และเห็นว่าพระพุทธองค์ย่อมไม่ตรัสผิดพลาด เหตุที่จิตยังไม่หลุดพ้นจึงมิใช่เพราะไม่เพียร แต่เพราะปรารภความเพียรมากเกินไปจนจิตฟุ้งซ่าน ท่านจึงตัดสินใจปรับความเพียรให้พอดีและพักจากการเดินจงกรม

อรรถกถาเล่าว่า พระอานนท์ลงจากทางจงกรม ล้างเท้า เข้าสู่ที่พัก นั่งบนเตียง แล้วเอนกายลงเพื่อพัก เมื่อเท้าทั้งสองพ้นจากพื้น แต่ศีรษะยังไม่ถึงหมอน จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะ ท่านบรรลุพระอรหัตในช่วงที่ไม่อาจเรียกว่าเดิน ยืน นั่ง หรือนอนได้เต็มที่ จึงเป็นเหตุการณ์ที่จดจำกันว่าเกิดขึ้นระหว่างอิริยาบถทั้งสี่

เมื่อรุ่งเช้ามาถึง พระอานนท์จึงเข้าร่วมปฐมสังคายนาในฐานะพระอรหันต์ งานที่พระพุทธองค์เคยตรัสว่าจะสำเร็จโดยเร็ว สำเร็จลงก่อนเริ่มการประชุมเพียงไม่กี่ชั่วโมง

ในการปฐมสังคายนา พระมหากัสสปะถามพระวินัยจากพระอุบาลี แล้วถามพระธรรมจากพระอานนท์ว่า พระสูตรนี้พระพุทธองค์ตรัสที่ไหน ทรงปรารภใคร และมีเนื้อหาอย่างไร พระอานนท์เริ่มตอบด้วยถ้อยคำที่เราคุ้นจากพระสูตรจำนวนมากว่า

เอวัมเม สุตัง — ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

จากนั้นท่านระบุสถานที่ บุคคล และเหตุที่พระพุทธองค์ทรงแสดงพระสูตรนั้น ๆ สิ่งที่ตามเรียนซ้ำมาตลอดยี่สิบห้าพรรษา จึงถูกนำมาใช้ครบถ้วนในวันที่พระศาสดาไม่ประทับอยู่แล้ว

อรรถกถาเล่าว่า เมื่อพระอานนท์มีอายุหนึ่งร้อยยี่สิบปี ท่านพิจารณาเห็นว่าอายุสังขารสิ้นแล้ว จึงประกาศล่วงหน้าเจ็ดวันว่าจะปรินิพพาน ข่าวนั้นไปถึงผู้คนทั้งสองฝั่งแม่น้ำโรหิณี ฝั่งหนึ่งกล่าวว่าพวกตนมีอุปการะแก่พระเถระมาก ท่านย่อมปรินิพพานกับพวกตน อีกฝั่งก็กล่าวอย่างเดียวกัน

หากเลือกฝั่งหนึ่ง อีกฝั่งอาจน้อยใจและเกิดการแย่งชิง พระอานนท์จึงอยู่เหนือกลางแม่น้ำ แสดงธรรมเป็นครั้งสุดท้าย แล้วอธิษฐานให้พระธาตุแบ่งเป็นสองส่วนตกลงคนละฝั่งตามเรื่องที่อรรถกถาบันทึก ผู้คนมักจำพระอานนท์ว่าเป็นผู้มีความจำมาก แต่เหตุการณ์ตลอดชีวิตของท่านแสดงคุณมากกว่านั้น ท่านรับหน้าที่โดยไม่เอาตำแหน่งไปแลกลาภ ทูลถามแทนพระนางมหาปชาบดี ยืนขวางช้างนาฬาคิรี และพาผู้มาถึงในวาระสุดท้ายเข้าเฝ้าพระศาสดา

ส่วนความจำอันเป็นเลิศ มิได้หยุดอยู่ที่ความสามารถเฉพาะตัว เมื่อพระอานนท์กล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้” ในปฐมสังคายนา สิ่งที่ท่านเฝ้าฟังและทบทวนมานานก็กลายเป็นหลักฐานสำคัญในการสืบต่อพระธรรมถึงคนรุ่นหลัง