พระโสณโกฬิวิสเถระ

ที่นครจำปา แคว้นอังคะ มีเศรษฐีบุตรชื่อ โสณโกฬิวิสะ หรือเรียกสั้น ๆ ว่า โสณะ พระไตรปิฎกกล่าวถึงเขาว่าเป็นผู้มี สุขุมาลชาติ ได้รับการเลี้ยงดูอย่างประณีต และมีลักษณะพิเศษคือฝ่าเท้าทั้งสองมีขนงอกขึ้น อรรถกถาอธิบายว่า ฝ่าเท้าของโสณะมีสีแดง ขนอ่อนที่งอกขึ้นมีสีคล้ายดอกอัญชัน และดูงดงามราวกับนายช่างตกแต่งไว้ ส่วนชีวประวัติที่รวบรวมจากคัมภีร์เล่าว่า เขามีปราสาทสามหลังสำหรับสามฤดู รับประทานอาหารอย่างดี และเมื่อจะเดินไปที่ใด บริวารจะปูพรมเนื้อละเอียดไว้ให้

สิ่งที่บอกความสุขุมาลของโสณะได้ชัดที่สุดจึงไม่ใช่จำนวนปราสาท แต่คือฝ่าเท้าซึ่งแทบไม่เคยสัมผัสพื้นธรรมดา

อรรถกถาเล่าย้อนไปว่า ในอดีตชาติ โสณะเคยเป็นหัวหน้าของบุรุษ ๘๐,๐๐๐ คน คนเหล่านั้นช่วยกันสร้างบรรณศาลาถวายพระปัจเจกพุทธเจ้า และอุปัฏฐากตลอดไตรมาส ส่วนเขานำ ผ้าปาวารขนสัตว์อย่างดีของตน ไปปูตรงบริเวณที่พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงเหยียบ ใช้เป็นผ้าเช็ดพระบาท อรรถกถาเชื่อมบุญกรรมนั้นเข้ากับความสุขุมาลและลักษณะพิเศษที่ฝ่าเท้าของโสณะในชาตินี้ ชายผู้เคยสละผ้าดีเพื่อรองรับพระบาทของพระปัจเจกพุทธเจ้า มาเกิดในบ้านซึ่งมีพรมรองรับฝ่าเท้าของตนทุกย่างก้าว

ข่าวเรื่องชายหนุ่มผู้มีขนขึ้นที่ฝ่าเท้าไปถึงพระเจ้าพิมพิสาร พระองค์จึงรับสั่งให้โสณะมาเข้าเฝ้าและมีพระราชประสงค์จะทอดพระเนตรลักษณะนั้นด้วยพระองค์เอง บิดามารดาของโสณะรู้ว่า การยกหรือเหยียดเท้าตรงพระพักตร์ย่อมเสียมารยาทอย่างยิ่ง และในราชสำนักอาจถูกถือเป็นความผิด จึงสอนบุตรไว้ว่า เมื่อถวายบังคมแล้วให้นั่งขัดสมาธิซ้อนเท้าทั้งสองไว้บนตัก

โสณะทำตามนั้น ฝ่าเท้าจึงหงายขึ้นให้พระราชาทอดพระเนตรได้เองโดยไม่ต้องยกเท้าไปทางพระองค์ ท่านั่งสมาธิ จึงกลายเป็นกุศโลบายที่รักษาทั้งความเคารพและพระราชประสงค์พร้อมกัน พระเจ้าพิมพิสารทอดพระเนตรแล้วก็สิ้นความสงสัย ขนละเอียดที่ฝ่าเท้าของโสณะมีอยู่จริงดังคำเล่าลือ

วันนั้นพระเจ้าพิมพิสารทรงเรียกนายบ้านผู้ดูแลหมู่บ้านต่าง ๆ ในแคว้นอังคะมาประชุมถึง ๘๐,๐๐๐ คน เมื่อทรงชี้แจงราชกิจและทอดพระเนตรฝ่าเท้าของโสณะแล้ว พระองค์ตรัสแก่คนทั้งหลายว่า

“เรื่องที่เป็นประโยชน์ในปัจจุบัน พวกท่านได้รับคำแนะนำจากเราแล้ว บัดนี้จงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเถิด พระองค์จะทรงแนะนำพวกท่านในเรื่องประโยชน์ภายหน้า”

คนทั้ง ๘๐,๐๐๐ พร้อมด้วยโสณะจึงออกจากพระราชสำนัก มุ่งขึ้นสู่ภูเขาคิชฌกูฏซึ่งพระพุทธเจ้าประทับอยู่ การเข้าเฝ้าซึ่งเริ่มจากความอยากเห็นลักษณะพิเศษของชายคนหนึ่ง จึงพาคนทั้งหมู่ไปพบสิ่งที่สำคัญกว่า

เมื่อไปถึง พวกเขาขอให้พระสาคตะซึ่งทำหน้าที่พุทธอุปัฏฐากกราบทูลขอเข้าเฝ้า พระสาคตะแสดงฤทธิ์ตามพระพุทธดำริ ก่อนลงมากราบแทบพระบาทและประกาศว่า

“พระผู้มีพระภาคทรงเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก”

ผู้คนซึ่งเดิมสนใจพระสาคตะจึงหันมาสนใจพระศาสดา พระพุทธองค์ทรงแสดงอนุปุพพิกถา ตั้งแต่ทาน ศีล สวรรค์ โทษของกาม และอานิสงส์แห่งการออกจากกาม แล้วทรงแสดงอริยสัจ ๔ เมื่อจิตของผู้ฟังพร้อม คนเหล่านั้นได้ธรรมจักษุ บรรลุโสดาปัตติผล และถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ส่วนโสณะกลับมองชีวิตอันพร้อมบริบูรณ์ของตนด้วยสายตาใหม่

โสณะเห็นว่า ผู้ครองเรือนซึ่งแวดล้อมด้วยทรัพย์และภาระจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ดุจสังข์ขัดได้ยาก จึงกราบทูลพระพุทธเจ้าว่า

“ข้าพระพุทธเจ้าปรารถนาจะปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าบวชเถิด”

พระพุทธองค์รับสั่งให้กลับไปขออนุญาตบิดามารดาก่อน เมื่อโสณะทำเรียบร้อยแล้วจึงประทานการอุปสมบท ชายหนุ่มผู้เคยมีคนปูพรมให้ทุกย่างก้าว บัดนี้เข้าสู่ชีวิตที่ต้องรับผิดชอบทุกย่างก้าวด้วยตนเอง

หลังอุปสมบท พระโสณะไปพำนักที่ป่าสีตวันและเริ่มทำความเพียรอย่างเต็มกำลัง อรรถกถาโสณสูตรเล่าว่า ที่นั่นมีทางจงกรมเรียงรายอยู่ถึง ๕๐๐ แห่ง ท่านเลือกทางซึ่งเหมาะแก่ตนแห่งหนึ่ง แล้วเดินกลับไปกลับมา ครั้งแล้วครั้งเล่า ความสุขุมาลไม่ได้ทำให้ท่านหลบงานหนัก ตรงกันข้าม เมื่อเลือกทางบรรพชิตแล้ว ท่านกลับเร่งความเพียรราวกับต้องชดเชยชีวิตบนพรมทั้งหมดในคราวเดียว

แต่ร่างกายซึ่งไม่เคยรับแรงเช่นนั้นมีขีดจำกัด ฝ่าเท้าทั้งสองเริ่มแตก

พระไตรปิฎกบันทึกว่า พระโสณะเดินจงกรมจนเท้าแตก และสถานที่จงกรม “เปื้อนโลหิต ดุจสถานที่ฆ่าโค” อรรถกถาขยายว่า เมื่อเดินด้วยเท้าไม่ได้ ท่านคุกเข่าและใช้ฝ่ามือช่วยเดินต่อ จนเข่าและฝ่ามือแตกเป็นช่อง ๆ แต่แม้ร่างกายจะบอบช้ำถึงเพียงนั้น ท่านยังไม่เห็นโอภาสหรือนิมิต และจิตยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะ

เลือดบนพื้นยืนยันว่าพระโสณะมิได้ขาดความพยายาม แต่ไม่อาจยืนยันได้ว่าวิธีที่กำลังใช้นั้นถูกต้อง

เมื่อกายลำบากจากความเพียร พระโสณะนั่งพักอยู่ที่ปลายทางจงกรมและคิดว่า ในบรรดาสาวกผู้ปรารภความเพียร ตนก็เป็นผู้หนึ่งที่มิได้ย่อหย่อน แต่จิตกลับยังไม่หลุดพ้น อรรถกถาขยายความสิ้นหวังในขณะนั้นว่า ท่านปลงใจไปไกลถึงขั้นคิดว่า หากตนเป็นผู้ที่อาจรู้ธรรมได้ด้วยการฟังเพียงย่อ ๆ หรือโดยต้องอธิบายเพิ่ม หรือโดยต้องฝึกต่อ จิตก็ควรหลุดพ้นไปแล้ว เมื่อยังไม่หลุดพ้น จึงเกรงว่าตนอาจเป็นผู้ได้เพียงถ้อยคำ แต่ไม่อาจบรรลุธรรมในชาตินี้

ทรัพย์สมบัติที่บ้านยังมีอยู่มาก หากกลับไปครองเรือนก็ยังใช้ทรัพย์และทำบุญได้ ความคิดอยากสึกจึงเกิดขึ้นหลังจากทุ่มเทจนสุดกำลังแล้วไม่เห็นผล

“ถ้ากระไรเราควรลาสิกขาออกไปครองเพศฆราวาส ทำบุญสร้างกุศลตามสมควรแก่ฆราวาสวิสัยจะดีกว่า”

ปัญหาของพระโสณะไม่ใช่ไม่อยากเพียร แต่คือเพียรจนไม่เห็นทางอื่นนอกจากทำให้หนักกว่าเดิมหรือเลิกไปเลย

พระพุทธเจ้าทรงทราบความคิดนั้น จึงเสด็จจากภูเขาคิชฌกูฏมาถึงป่าสีตวัน พระองค์ไม่ได้เริ่มด้วยการตำหนิ แต่ตรัสถามถึงสิ่งที่เกิดขึ้นในใจของพระโสณะตามจริง ตามอรรถกถา พระโสณะปูอาสนะเตรียมไว้ก่อนเริ่มบำเพ็ญเพียรแล้ว ตามธรรมเนียมของภิกษุผู้เผื่อว่าพระพุทธองค์จะเสด็จมาสอนถึงที่อยู่ แม้ไม่มีอาสนะอื่น ก็ใช้ใบไม้เก่ารองแล้วปูสังฆาฏิทับ เมื่อพระศาสดาเสด็จมาถึง อาสนะนั้นจึงพร้อมรับพระองค์อยู่แล้ว

“โสณะ เธอหลีกออกเร้นอยู่ในที่ลับ เกิดปริวิตกแห่งใจอย่างนี้มิใช่หรือ?”

พระองค์ตรัสทบทวนทั้งความเพียรที่ท่านทำ จิตที่ยังไม่หลุดพ้น และความคิดจะกลับไปใช้ทรัพย์ทำบุญ พระโสณะกราบทูลรับว่าเป็นเช่นนั้น จากนั้นพระพุทธองค์ทรงถามถึงความรู้เดิมอย่างหนึ่งของท่าน—การดีดพิณ

พระพุทธองค์ตรัสถามว่า เมื่อครั้งยังครองเรือน พระโสณะชำนาญการดีดพิณมิใช่หรือ เมื่อท่านกราบทูลรับ จึงทรงถามต่อเป็นลำดับ อรรถกถาเล่าว่า บิดามารดาเคยคิดว่า หากให้บุตรเรียนศิลปะอย่างอื่น ร่างกายอันสุขุมาลอาจลำบาก จึงเลือกให้เรียนดนตรี เพราะโสณะสามารถนั่งอยู่บนที่นอนแล้วฝึกได้ ทักษะที่เคยถูกเลือกเพื่อถนอมกาย จึงกลายเป็นภาษาที่พระพุทธองค์ทรงใช้ช่วยชีวิตบรรพชิตของเขา

“เวลาสายพิณของเธอตึงเกินไป พิณของเธอมีเสียงใช้การได้หรือ”
“ใช้การไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“เวลาสายพิณของเธอหย่อนเกินไป พิณของเธอมีเสียงใช้การได้หรือ”
“ใช้การไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“เวลาสายพิณของเธอไม่ตึง ไม่หย่อนเกินไป ขึงอยู่ในระดับที่พอเหมาะ พิณของเธอมีเสียงใช้การได้หรือ”
“ใช้การได้ พระพุทธเจ้าข้า”

พระพุทธองค์ทรงเลือกสิ่งที่พระโสณะรู้จากประสบการณ์มาส่องให้เห็นสิ่งที่เขามองข้ามในการปฏิบัติ

พระพุทธองค์จึงตรัสสรุปว่า

“โสณะ เช่นเดียวกัน ความเพียรที่ปรารภเกินไปย่อมเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไปย่อมเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน ฉะนั้น เธอจงตั้งความเพียรให้พอดี จงปรับอินทรีย์ให้เสมอกัน และจงถือเอานิมิตในความเสมอกันนั้น”

คำสอนนี้ไม่ได้หมายความว่าให้ละเลยหรือทำอย่างหย่อนยาน พระโสณะมีความเพียรมากอยู่แล้ว สิ่งที่ต้องเปลี่ยนคือระดับและวิธีใช้ความเพียร เพื่อให้ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญาทำงานเกื้อหนุนกัน สายพิณไม่ได้ให้เสียงเพราะถูกดึงแรงที่สุด แต่เพราะถูกขึงในระดับที่ทำงานได้

หลังรับพระโอวาท พระโสณะตั้งความเพียรให้สม่ำเสมอ ปรับอินทรีย์ให้เสมอกัน และถือนิมิตในความเสมอกันนั้น ท่านหลีกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร และตั้งใจแน่วแน่ พระไตรปิฎกไม่ได้บอกว่าท่านเลิกเพียร แต่บอกว่าท่าน เพียรอย่างสม่ำเสมอ เมื่อความเพียรไม่ผลักจิตไปสู่ความฟุ้งซ่าน จิตจึงพร้อมแก่การเห็นธรรม

ไม่นาน พระโสณะทำให้แจ้งที่สุดแห่งพรหมจรรย์ บรรลุ พระอรหัตผล และรู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว กิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก

หลังบรรลุพระอรหัต พระโสณะเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าเพื่อพยากรณ์อรหัตผล แต่ท่านมิได้กล่าวเพียงว่า “ข้าพระองค์เป็นพระอรหันต์” กลับอธิบายลักษณะของพระขีณาสพผ่านธรรมที่จิตน้อมไปหกประการ

• น้อมไปในเนกขัมมะ
• น้อมไปในความสงัด
• น้อมไปในความไม่เบียดเบียน
• น้อมไปในความสิ้นตัณหา
• น้อมไปในความสิ้นอุปาทาน
• น้อมไปในความไม่หลงใหล

ถ้อยคำเหล่านี้แสดงผลของความเพียรที่ปรับถูกแล้ว ไม่ใช่เพียงกายทำงานหนักขึ้น แต่จิตพ้นจากแรงดึงของราคะ โทสะ และโมหะ

หลังพระโสณะพยากรณ์อรหัตผล พระพุทธองค์ทรงปรารภความสุขุมาลและบาดแผลที่เท้าของท่าน จึงตรัสว่า

“โสณะ เธอเป็นคนสุขุมาลชาติ เราอนุญาตรองเท้าชั้นเดียวแก่เธอ”

ข้ออนุญาตนี้ตรงกับความจำเป็นของพระโสณะโดยเฉพาะ แต่ท่านไม่รีบรับไว้ ท่านนึกถึงสายตาของคนอื่นซึ่งอาจเข้าใจว่า ผู้สละทรัพย์มหาศาลออกบวชยังติดข้องอยู่กับรองเท้า พระโสณะจึงกราบทูลต่อ ไม่ใช่เพื่อปฏิเสธการดูแลร่างกาย แต่เพื่อไม่ให้ข้ออนุญาตกลายเป็นสิทธิพิเศษของตนเพียงรูปเดียว

พระโสณะกราบทูลว่า หากพระพุทธองค์ทรงอนุญาตแก่ภิกษุสงฆ์ ตนก็จะใช้ แต่หากไม่ทรงอนุญาตแก่สงฆ์ ตนก็จะไม่ใช้

“ถ้าพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตภิกษุสงฆ์ แม้ข้าพระองค์ก็จะใช้สอย ถ้าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงอนุญาตภิกษุสงฆ์ แม้ข้าพระองค์ก็จะไม่ใช้สอย”

พระพุทธองค์จึงทรงประชุมสงฆ์และอนุญาตให้ภิกษุสวมรองเท้าชั้นเดียว พร้อมทรงห้ามรองเท้าสองชั้น สามชั้น และหลายชั้น ผู้เคยมีพรมปูเฉพาะทางเดินของตน บัดนี้ไม่ขอรับแม้รองเท้าคู่หนึ่ง หากเพื่อนพรหมจารียังไม่ได้รับประโยชน์นั้นร่วมกัน

ในคำพยากรณ์อรหัตผล พระโสณะกล่าวล่วงถึงความเข้าใจผิดที่อาจเกิดขึ้น บางคนอาจคิดว่า พระขีณาสพน้อมไปในความสงัดเพราะต้องการลาภ สักการะ หรือคำสรรเสริญ ท่านยืนยันว่าไม่ควรเห็นเช่นนั้น พระขีณาสพน้อมไปในความสงัดเพราะราคะ โทสะ และโมหะสิ้นไปแล้ว ไม่ใช่เพราะต้องการสร้างภาพให้ผู้อื่นเห็นว่าตนเคร่งครัด

เมื่อครั้งยังไม่บรรลุ พระโสณะเคยวัดความเพียรด้วยร่องรอยบาดแผล แต่เมื่อกิจเสร็จแล้ว สิ่งที่กำหนดการอยู่สงัดไม่ใช่ภาพที่ใครจะมองเห็น เป็นความสิ้นเหตุที่เคยทำให้ใจดิ้นรนต่างหาก

พระโสณะอธิบายต่อว่า เมื่อรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส หรือธรรมารมณ์ แม้ชนิดที่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง มาถึงพระขีณาสพ อารมณ์เหล่านั้นย่อมไม่ครอบงำจิต จิตยังรับรู้อารมณ์ แต่ไม่เจือด้วยกิเลส ตั้งมั่น และไม่หวั่นไหว ผู้หลุดพ้นพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและเสื่อมไปของสิ่งที่ปรากฏ โดยไม่ถูกลากกลับไปสู่ความอยากได้หรือความผลักไส

นี่คือความต่างระหว่างกายที่ถูกบังคับให้ทน กับจิตที่รู้สิ่งมากระทบโดยไม่ตกอยู่ใต้อำนาจของมัน

พระโสณะเปรียบจิตที่หลุดพ้นกับภูเขาศิลาแท่งทึบ ไม่มีช่องหรือโพรง แม้ลมฝนแรงกล้าพัดมาจากทิศใดก็ไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้

“ภูเขาศิลาเป็นแท่งทึบ ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยลม ฉันใด รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ทั้งสิ้น ย่อมยังจิตอันตั้งมั่นหลุดพ้นวิเศษแล้วของภิกษุผู้คงที่ให้หวั่นไหวไม่ได้ ฉันนั้น”

ก่อนหน้านี้เพียงผลที่ยังไม่เกิดก็ทำให้พระโสณะเกือบเปลี่ยนทางเดิน หลังฝึกถูกทางแล้ว แม้อารมณ์ทั้งที่ชอบใจและไม่ชอบใจก็ไม่อาจเขย่าจิตให้เคลื่อนไปตามมัน

เมื่อพระโสณะกลับไปแล้ว พระพุทธองค์ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า กุลบุตรผู้พยากรณ์อรหัตผลโดยชอบย่อมกล่าวเนื้อความเช่นนี้ โดยไม่น้อมตนเข้าไปว่า “เราเป็นพระอรหันต์” พระโสณะจึงมิได้ใช้ผลธรรมสร้างตัวตนใหม่ขึ้นแทนภาพเดิม ท่านอธิบายว่าจิตของผู้สิ้นอาสวะเป็นอย่างไร อารมณ์มากระทบอย่างไร และเหตุใดจิตจึงไม่หวั่นไหว

ความสำเร็จครั้งนี้ไม่ต้องอาศัยเลือดบนทางจงกรมเป็นพยาน ธรรมที่ปรากฏในจิตเป็นพยานอยู่แล้ว

ภายหลัง พระพุทธเจ้าทรงสถาปนาพระโสณโกฬิวิสะเป็นเอตทัคคะ ผู้เลิศในบรรดาภิกษุผู้ปรารภความเพียร ตำแหน่งนี้มิได้เกิดขึ้นเพราะท่านทำร่างกายให้เจ็บได้มากที่สุด หากครอบคลุมทั้งความกล้าเริ่มต้น ความซื่อตรงเมื่อเห็นว่าวิธีเดิมไม่ให้ผล และความสามารถปรับความเพียรตามพระโอวาทจนถึงพระอรหัตผล

พระโสณะไม่ได้ชนะด้วยกำลังที่มากกว่าเดิม แต่ด้วยความเพียรซึ่งมีปัญญากำกับ

เรื่องของพระโสณะทำให้เห็นว่า ความเจ็บปวดไม่ใช่มาตรวัดความก้าวหน้า เท้าแตกแสดงว่ากายถูกใช้งานหนัก แต่ไม่ได้แสดงว่าจิตกำลังเข้าใกล้ความหลุดพ้นเสมอไป เมื่อวิธีหนึ่งทำให้จิตฟุ้งซ่าน การเพิ่มแรงในวิธีเดิมย่อมไม่แก้ปัญหา การปรับวิธีจึงไม่ใช่ความอ่อนแอ และการดูแลกายก็ไม่ใช่การละเลยความเพียร

พระพุทธองค์ไม่ได้ทรงให้พระโสณะหยุดเพียร ทรงทำให้ความเพียรกลับมาทำหน้าที่ของมันได้

ครั้งยังเป็นเศรษฐีบุตร ผู้คนรู้จักโสณะเพราะฝ่าเท้ามีขนอ่อนละเอียด พระราชายังมีพระประสงค์จะทอดพระเนตรด้วยพระองค์เอง แต่หลังออกบวช คุณค่าที่ทำให้ชื่อของท่านอยู่ในพระศาสนาไม่ใช่ลักษณะนั้น ฝ่าเท้าซึ่งเคยมีพรมรองรับแตกจนเลือดไหล แล้วรองเท้าที่ทรงอนุญาตเป็นพิเศษก็ถูกท่านขอให้สงฆ์ใช้ได้ร่วมกัน สิ่งที่เคยเป็นเรื่องของคนดูแลโสณะ จึงเปลี่ยนเป็นเรื่องของพระโสณะคำนึงถึงผู้อื่น

จากคนที่ใคร ๆ มองฝ่าเท้า ท่านกลายเป็นพระเถระผู้ชี้ให้เห็นจิตที่ไม่หวั่นไหวดุจภูเขาศิลา

คำสอนเรื่องสายพิณเกิดขึ้นในสมัยพุทธกาล ส่วน หลัก ๔ ส เป็นถ้อยคำที่หลวงพ่อธัมมชโยใช้สรุปแนวทางฝึกใจให้เข้าใจและจดจำง่าย เมื่อนำมาพิจารณาควบคู่กัน จะเห็นจังหวะของความเพียรชัดขึ้น

• สติ — รู้ว่าขณะนี้กายและใจเป็นอย่างไร ไม่ปล่อยความอยากได้ผลลากใจไปข้างหน้า
• สบาย — วางใจอย่างผ่อนคลาย ไม่บีบ ไม่เกร็ง และไม่เปลี่ยนการปฏิบัติเป็นการลงโทษตนเอง
• สม่ำเสมอ — ทำต่อเนื่อง ไม่เร่งแรงเป็นช่วง ๆ จนหมดกำลัง
• สังเกต — ดูผลที่เกิดขึ้นว่าตึงหรือหย่อน แล้วปรับตามความจริง

พระโสณะมีความตั้งใจและความต่อเนื่องอยู่แล้ว แต่ช่วงแรกขาดความสบายและไม่ได้สังเกตว่าความเพียรกำลังตึงจนจิตฟุ้งซ่าน พระพุทธองค์จึงมิได้เพิ่มจำนวนรอบจงกรม แต่ทรงให้กลับมาปรับเหตุที่กำลังทำ

ชีวิตของพระโสณะมีภาพตรงข้ามกันสองภาพ ภาพแรกคือฝ่าเท้าบนพรม ภาพที่สองคือเลือดบนทางจงกรม ภาพหนึ่งสบายจนแทบไม่รู้จักพื้นหยาบ อีกภาพหนึ่งหักโหมจนกายไม่อาจรับต่อ เสียงพิณทำให้ท่านเห็นทางที่สาม—ไม่ติดอยู่กับความสบาย และไม่ยึดความทรมานเป็นเครื่องหมายของความเพียร หากพิจารณาด้วยหลัก ๔ ส ทางนั้นคือมี สติ รู้ตัว วางใจให้ สบาย ทำอย่าง สม่ำเสมอ และหมั่น สังเกต ว่าวิธีที่ใช้ทำให้จิตตั้งมั่นหรือฟุ้งซ่าน

หลัก ๔ ส ไม่ได้ชวนให้เพียรน้อยลง และไม่ได้หมายความว่าให้ละเลยหรือทำอย่างหย่อนยาน แต่ช่วยให้กำลังทั้งหมดไม่สูญไปกับการฝืนผิดทาง พระโสณะได้รับยกย่องว่าเป็นผู้เลิศด้านความเพียร หลังจากท่านยอมฟังเสียงสายพิณและปรับความเพียรจนถูกจังหวะ ความเพียรจึงไม่เผาผลาญผู้ปฏิบัติอีกต่อไป หากกลายเป็นกำลังมั่นคงซึ่งพาไปถึงจุดหมาย